یکى از استانهاى جدیدالتاسیس آذربایجانى و ترک نشین شمالغرب ایران استان قزوین مىباشد. استان قزوین حلقه رابط بین دو بخش ترک نشین شمالى (در زنجان و بخشهاى ترک نشین مجاور گیلان) و جنوبى (بخشهاى مجاور ترک نشین در استانهاى تهران٫ مرکزى٫ همدان و قم) آذربایجان است. این استان محل سکونت ملیتهاى مختلفى از فارس و کرد و لر و گروههاى مختلف تاتى زبان مىباشد٫ با اینهمه اکثریت مطلق جمعیت این استان را ترکها تشکیل مىدهند (١)٫ در واقع به جز حاشیه اى در شمال- شرق استان (سه بخش رودبار الموت٫ رودبار شهرستان و طارم سفلى و محتملا بخش مرکزى شهرستان تاکستان) اکثریت مطلق نفوس دیگر نواحى این استان یعنى بین 75%-80% از سطح استان قزوین (بخشهاى مرکزى و آوج شهرستان بویین زهرا٫ بخشهاى خرمدشت و ضیاء آباد و محتملا مرکزى شهرستان تاکستان و بخشهاى مرکزى و آبیک شهرستان قزوین) ترک نشین مىباشد.
از طرف دیگر زبانهاى تاتى رایج در این استان٫ که تعداد متکلمین آنها بعضا متجاوز از چند صد نفر نیز نمى باشد٫ زبان هایى کاملا مستقل و جدا از هم بوده و هیچکدام نه لهجه یکدیگر و نه لهجه زبان فارسى نمىباشند. در واقع بین خود گروههاى مختلف تات زبان تفاهم متقابل زبانى هم وجود ندارد. تا این اواخر زبان ترکى زبان لینگوا فرانکا-زبان رابط بین گروههاى مختلف تاتى بوده است. بنابرین تاتى نام یک زبان واحد نبوده مشخص کننده یک خانواده زبانى متشکل از چندین زبان ایرانى است. در این میان ادعا مىشود که زبان اکثریت مردم شهر تاکستان «تاتى» بوده و این شهر اکنون بزرگترین شهر تات نشین ایران میباشد. زبان تاتى تاکستانى که تقریبا نیمى از تات زبانهاى ایران به آن متکلمند٫ همراه با حدود 15 زبان تاتى رایج دیگر٫ خانواده زبانهاى تاتى ایران را تشکیل مىدهد. تات، واژه اى ترکى و از جمله معانى بسیار آن٫ مردم فارس٫ ایرانى و غیر ترک است.
در خود شهر قزوین که تا آغاز قرن بیستم٫ حتى به اعتراف قومیتگرایان افراطى فارس و نژادپرستان آریایى نیز٫ زبان غالب آن ترکى بوده است (٢)٫ امروز به دو زبان فارسى و ترکى صحبت مىشود. بیشتر فارس زبانان این استان -بدون در نظر گرفتن ترکهایى که از سده 15-16 میلادى به بعد پیوسته فارس زبان شده اند- نسل اول و دوم ترکهایى هستند که در نتیجه سیاستهاى زبانى دولت ایران در سده اخیر٫ آغاز به تکلم به زبان فارسى نموده اند. بخش کوچکى نیز کارمندان و ماموران فارس مىباشند که به این استان مهاجرت کرده اند.
بنابرین بر خلاف آنچه از سوى نژادپرستان آریایى و ملى گرایان افراطى فارس و برخى مقامات رسمى تبلیغ مىشود و ترکهاى ایران را فارسیان ترک زبان شده قلمداد مىکند٫ به نظر مىرسد که ماجرا کاملا بر خلاف این ادعا بوده و مانند دیگر مناطق ترک نشین در مناطق جنوبى ایالت آذربایجان (نواحى ترک نشین استانهاى تهران٫ مرکزى٫ قم و همدان) و همچنین نواحى ترک نشین در شمال خراسان و جنوب ایران و غیره٫ در استان قزوین نیز عمده فارس زبانان امروزى اصلا ترک تبار مىباشند. یعنى روند واقعى تبدیل زبانى موجود در سده هاى اخیر در ایران که مىبایست بر آن متمرکز شد٫ نه جایگزینى منفرد زبانهاى ایرانى- فارسى با ترکى٫ بلکه روند غالب٫ سریع٫ پیوسته و گسترده جایگزینى زبان ترکى با زبان فارسى است که امروز نیز در تمام سطح کشور با شدت تمام جریان دارد و همه کمابیش شاهد آنند. به صورتى که برخى از مطالعات انسان شناسى و قوم شناسى٫ ترک تبار بودن نزدیک به 40-30% از فارس زبانان امروز ایران را آشکار نموده اند.
در مورد ریشه شناسى نام شهر قزوین روایات مختلفی ذکر شده است که وجه مشترک همه آنها غیر ایرانى بودن این نام است. از مقبولترین این روایات دو شق زیر است:
1- در گذشته های دور قومی غیر ایرانى به نام کاسی ها یا کاسیت ها در نواحى جنوبى آذربایجان و نیز لرستان امروزى و یا قوم دیگر غیر ایرانى بنام کاسپى ها در سواحل دریای خزر سکونت داشتند که نام دریای خزر به زبانهاى اروپایى (کاسپین) و .... از نام آن قوم گرفته شده و به مرور زمان پس از تغییر و تعریب به قزوین تبدیل شده است.
2- شق دوم روایت ترکى بودن کلمه قزوین است. زبانشناس باستان شناس روبرت دانکوف در مقاله خویش بنام "ادبیات قاراخانیان و آغاز فرهنگ ترک-اسلامى" (٣) مىگوید :"افراسیاب "خاقان" بود٫ بنیادگزار خاندان سلطنت "خان"ها٫ "تگین" ها و "تریم" ها٫ و پدر قاز٫ بارمان٫ و بارس قان که هر کدام به نام خویش شهرى پى افکندند....شهرى که به اسم "قاز" نامگذارى شد شهر قزوین در ایران٫ که اصل آن "قاز اوینو" (به ترکى بازیگاه قاز) مىباشد٫ است".
در همین مورد در بولتن شماره 7-AACAR (٤) چنین آمده است: "مشاهدات محمود کاشغرى (نویسنده کتاب دیوان الغات الترک٫ قرن 10 میلادى) در باره افراسیاب محتاج نگاهى نزدیکتر مىباشد. در توضیح در باره دختر "کوز" اطلاعات جالبى داده مىشود: "کوز " نام دختر افراسیاب ٫ کسى که شهر "قزوین" را ساخت مىباشد. شکل ریشه اى این کلمه "کاز اوینى" به معنى محل بازى کاز به ترکى مىباشد زیرا که وى در آنجا ساکن بود و بازى مىنمود...."
(١)- Today most parts of Qazvin speak in Turkish Language. There are also regions in the province who speak in the Persian language. )امروزه اغلب قستمهاى قزوین به زبان ترکى سخن مىگویند. در استان همچنین مناطقى وجود دارند که به زبان فارسى صحبت مىکنند. http://greetings.irna.com/eturism/qazvin/qazvin.htm).
(٢)- در حدود عراق عجم و خط همدان و قزوین و بعضى نواحى خراسان نیز طوایف زیادى از ترکان و ترکمانان موجودند که به زبان ترکى سخن مىگویند و حتى تا پنجاه سال قبل مردم قزوین به ترکى صحبت مىکردند. (آذربایجان و زبان فارسى٫ محمدامین ادیب طوسى٫ مجله ماهتاب٫ چاپ تبریز٫ 1317٫ شماره هاى 4 تا 10)
(٣)- Qarakhanid Literature and the Beginnings of Turco-Islamic Culture-Robert Dankoff
(٤)- ASSOCIATION FOR THE ADVANCEMENT OF CENTRAL ASIAN RESEARCH٫ Fall- 1989
گئرچه یه هو !!!!
